Meksyk
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Meksyk (szp. México) je państwã w Nordowi Americe. Je 13. co do wiôlgòscë państwã swiata. Greńczë z Zjednónémi Krajami Americzi na norde, Gwatemalą i Belize na pôłniu. Na pôłniu i zôpôdze ma przëstãp do Spòkójnégò Òceanu, na pòrénku do Meksykańsczej Roztoki i Karaibsczego Mòrza.
Historiô
[edicëjô | editëjë zdrój]
Przódë bëłë tu cywilizacëjé Olmeków, Tolteków, Zapoteków, Majów i Azteków, chtërë potémù staly sã szpańską kolònią jakò Wicekrólestwò Nowi Szpańsczi[1]. W 1810 naczãła sã wòjna ò samòstójnótã, kùreszcze Meksyk zwëskał jã w 1821. W latach 1876–1911 prezydentem bëł diktator Porfirio Diaz, chtërën òstał òbalonô z przëczënë rewolucëji[2]. W 1927–1929 mioło mol katolëccze pòwstanié cristeros procëm antikòscelny politice rządu i prezydenta Callesa[3], chtërën zôczął też rządy Partii Rewolucëjno-institucëjnej (PRI). W 1938 prezydent Lazaro Cardenas naczął nacjonalizacëje pétrochòwy ropy. W 1968 mioła mol masakra sztudérów na placu Trzëch Kùltur. W 1994 wëbùchło pòwstanié Zapadistów w Chiapas (indiańsczego domôcego lëdztwa)[4]. W 1997 PRI stracëła wikszosc w parlameńcie, a w 2000 prezydentem òstał Vicente Fox, z koalicëji Allianza por el Cambio[2][4].
Geografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]
Wiéchrzëzna: 1 972 550 km²[1]. Meksyk to federacëjô, skłôda sã z 31 krôjów (nôwikszi z nich to Chihuahua). W kraju sã wszelejaczé fòrmy usztôłtòwónia terenu, na norde sã piôszczëzny, na pôłniu dżungle i gòrowe swòry, cygnące sã od nordowego zôpôdu na pôłniowy pòrénk, robiące dolënë i płascziwëżë[5].
Nôwëjszé górë skłôdają sã z wùlkanów (np. Orizaba znóny też jakò Citlaltépetl). Nôbarżi znónym wùlkanem je Paricutín, chtërën pòwstał w 1943[5], je nômłodszim wùlkanem Meksyku, jego pòwstanié òbzérał gbùr Dionisio Pulido[6]. Meksyk mo różny klimat, zmianë w wësokòsci prowôdzą do mòcnych wiodrów pògòdy[5].
Nôdłëgszô rzekã je Río Bravo. Wikszosc rzek w Meksyku ma swoje zdrzódło w górach Sierra Madre. Nôwiksze jezero to Chapala, leże midze krajami Jalisco i Michoacán[5].
Lëdztwò
[edicëjô | editëjë zdrój]W 2024 Meksyk mioł 130,739,927 mieszkańców. 62% mieszkańców Meksyku to Metysi, 21% to dzélowo domôce lëdztwò, 7% domôce lëdztwò, zaòstałé 10% to w wikszosci Eùropejczëki[1].
Na spòdlém pòdôwków z 2023 78% lëdztwa je katolëkami, 10% protestantami, 1,5% wëznaje jinsze religije (w tim judaizm, Swiôdkòwie Jehòwë, mormonizm, islam), 8,1% nie praktikùje żódny religiji, a 2,5% praktikùje nieòpisóné religije[7].
Przëpisë
[edicëjô | editëjë zdrój]- 1 2 3 Mexico The World Factbook
- 1 2 Mexico profile - Timeline BBC
- ↑ cristeros Encyklopedia PWN
- 1 2 Meksyk. Historial Encyklopedia PWN
- 1 2 3 4 Meet Mexico - The land Embassy of Mexico in United Kingdom
- ↑ Paricutin. O wulkanie, który… urósł na polu. Jego powstanie pamiętają miejscowi seniorzy Historia DoRzeczy
- ↑ 2023 Report on International Religious Freedom: Mexico United States Department of State
Bùtnowé lënczi
[edicëjô | editëjë zdrój]
Commons: Meksyk – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
| Państwa i teritoria w Nordowi Americe, Strzédni Americe i Pôłniowi Americe | |
|---|---|
| Nordowô Amerika | Kanada | Zjednóné Kraje Americzi | Grenlandzkô | Bermudë (WB) | Saint-Pierre ë Miquelon (Francëjô) | |
| Strzédnô Amerika | Belize | Gwatemala | Hònduras | Kòstarika | Meksyk | Nikaragua | Panama | Salwadór | |
| Karaibë | Antigua i Barbuda | Bahamë | Barbadós | Dominika | Dominikańskô Repùblika | Grenada | Haiti | Jamajka | Kùba | Pòrtorikò (USA) | Saint Kitts i Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent i Grenadinë | |
| Pôłniowô Amerika | Argentina | Bòliwiô | Brazylskô | Chile | Ekwador | Gujana | Kolumbiô | Paragwaj | Perú | Surinam | Trinidad ë Tobago | Urugwaj | Wenezuelskô | |
| Zanôléżné teritoria: | Francëjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten | Wiôlgô Britanijô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat | USA: Dzewiczé Òstrowë | |
