Awesta

Jasna 28.1 (Bodleian MS J2)

Awesta (staropers. upa-stāvaka – „pochwały”, pahl. abestāg) – kompilacja starożytnych, świętych tekstów religijnych wyznawców zaratusztrianizmu (zoroastryzmu), które powstały prawdopodobnie w okresie od połowy II tysiąclecia do VII wiek p.n.e.

Języki Awesty

Awesta powstała w języku irańskim: starszym i młodszym języku awestyjskim. Język awestyjski był używany w Azji Środkowej i na obszarze współczesnego Afganistanu w okresie od około 1500 do 500 r. p.n.e. Najstarsza część Awesty (Gathy), przypisywana Zaratustrze, została zapisana w staroawestyjskim. Język ten wykazuje bardzo duże podobieństwo z sanskrytem.

Historia powstania

Pierwotny tekst Awesty był przekazywany w formie recytacji przekazywanych z pokolenia na pokolenie przez kapłanów zaratusztriańskich. Pierwsze pisemne wersje Awesty według historiografów sasanidzkich powstały prawdopodobnie między VII a VI p.n.e. Według tradycji perskiej zostały zniszczone w IV wieku p.n.e., podczas podboju państwa Achemenidów przez Aleksandra Macedońskiego. Zostały odtworzone oraz ponownie zredagowane i uzupełnione o komentarze w czasach panowania dynastii Partyjskiej i Sasanidzkiej. Proces spisywania Awesty został prawdopodobnie zainicjowany przez króla Partów, Wologazesa, jednak jak dotąd nie znaleziono manuskryptu z epoki, który by to potwierdzał. Zasadnicza redakcja Awesty nastąpiła z polecenia założyciela dynastii Sasanidów, Ardaszira I (226–241), uzupełnił ją w III wieku kapłan Tansar; ostatecznej redakcji dokonano za panowania Szapura II (309–379).

Stan obecny

Do naszych czasów zachowało się jedynie 25% oryginalnych tekstów, składających się obecnie z 21 ksiąg (ok. 83 tys. słów), zwanych naskami. Większość z nich została spisana wierszem, są one najstarszą znaną formą staroirańskiej poezji sylabicznej. Dzieli się je na 5 części:

• Jasna (Yasna), czyli liturgia. Najważniejsza i najstarsza część Awesty, jest zbiorem liturgicznych modlitw i religijnych inwokacji. Zawiera Gathy.
  • Gathy – najstarsze hymny i psalmy 1-6, 7 (id. jasna 37) 8, Hom Jaszt (rozdz. 9-11), „Kredo zaratusztriańskie (rozdz. 12), (rozdz. 13-27) część przypisywana samemu Zaratusztrze (od 29 do 54.1): (Święte modlitwy (Aszem Wohu i Jata Ahu [Ahunwara]) Ahunawaiti Gatha (rozdz. 29-34) Jasna Haptanhaiti (rozdz. 35-42) Usztawaiti Gatha (rozdz. 43-46) Spentamainjusz Gatha (rozdz. 47-50) Wohukszatra Gatha (rozdz. 51) Wahisztoiszti Gatha (rozdz. 53) A airjęmā Aszjo (rozdz. 54.1) Airjema-Iszjo (54.2). pozostałe: (rozdz. 54-72)
• Visparat (Wisprat), czyli wszyscy sędziowie. Zbiór inwokacji i modlitw do wszystkich patronów.
• Vendidad (Wendidad, Wendidat, Widewdat), czyli prawo przeciw demonom – prawo kanoniczne, przepisy rytualne. Składa się z 22 rozdziałów – fargardów. Zawiera zasady prawa religijnego; traktuje o zachowaniu czystości, ceremonii oczyszczania, opiece nad pożytecznymi zwierzętami.
• Jaszty, czyli pieśni pochwalne, hymny religijne ku czci bóstw.
• Njajisan
• Chorda Awesta, czyli Młoda Awesta. Zawiera zbiór różnorodnych modlitw przeznaczonych do odmawiania w różnych okolicznościach przez świeckich, powstał w IV wieku n.e. w języku pazand.
• Fragmenty – zbiór wszelkiego rodzaju rozproszonych tekstów i modlitw z zagubionego kanonu Awesty

Zend

Zend to komentarze do Awesty, najobszerniejsze komentarze odnoszą się do Vendidad. Zostały zredagowane w większości za panowania dynastii Sasanidów, w średnioirańskim języku pahlawi. Najmłodsze pochodzą z IX wieku.

Inne teksty odnoszące się do Awesty

W pismach zapisanych w Pahlawi i Pazand powstało do XIV w. Bardzo wiele tekstów odnosi się do niedostępnych dzisiaj fragmentów Awesty, a także obszerna literatura dewocyjna, hagiograficzna i uzupełniająca. To, co z nich odnosi się do pierwotnego tekstu, jest przedmiotem sporów teologicznych i naukowych.

• Arda Viraz Namag
• Bundahiszn
• Wielki Bundahiszn
• Czidag Andarz i Porjotkeszan
• Wybór z Adarbada Mahraspandana
• Dadestan-i Denig
• Denkard (IX w.)
• Listy Manuszczira (881 n.e.)
• Menog-i Khrad
• teksty w Pazand
• Riwajat Adur-Farnbaga
• Riwajat Farnbag-Srosz
• Pouczenia Adarbad Mahraspandana
• Wybór wierzeń i legend Zadsprama
• Szajest Ne-Szajest
• Szkand-gumanig Vizar
• Zand-i Vohuman Jaszt

Przekłady i publikacje

Najstarszego przekładu europejskiego Awesty – na język francuski – dokonał Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron w 1771 roku. Tytuł Zend-Avesta, którym został opatrzony, jest kwestią sporną. Przyjmuje się, że właściwszą nazwą zbioru obejmującego Awestę i komentarze byłaby Apastak wazand. [Potrzebny przypis]

Na język polski Awestę (przekład Wendidadu, Wisperadu i Jasny, czyli tzw. Wielką Awestę) przetłumaczył prof. Ignacy Pietraszewski w dziele pt. Miano słowiańskie w ręku jednej familji od trzech tysięcy lat zostające, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest życiodawcza książeczka Zoroastra (Berlin, 1857). Przekład ten został wznowiony pod nieco zmienionym tytułem: Miano Słowiańskie, czyli nie Zendawesta, a Zędaszta, to jest Życiodawcza książeczka Zoroastra albo Awesta Wielka (Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-19-0). Tekst przygotowali do druku, zredagowali i opatrzyli wstępem: Julian Edgar Kassner oraz Andrzej Sarwa.

Kolejny, pełny przekład na język polski: Awesta. Wendidad (cz. 1), tłum. Piotr Żyra i Andrzej Sarwa, wstępem opatrzył Andrzej Sarwa, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2010, ISBN 978-83-62661-09-1; Awesta. Sîrôzahy, Yasty, Nyâyisy (cz. 2), tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-26-8; Awesta Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs i pozostałe fragmenty (cz. 3) tłum. Piotr Żyra, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2011, ISBN 978-83-62661-16-9. Nie jest to jednak przekład z języków oryginalnych.

Zobacz też

• Szahname

Linki zewnętrzne

• Awesta - nowe tłumaczenie na język polski
• Zbiór ksiąg i tekstów zaratusztriańskich (ang.)