DOI

DOI ဟွံသေင်မ္ဂး Digital Object Identifier (သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် ကေုာံ မအက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် အေန်တာနေတ် ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် စကာလဝ် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ လိက်ဂျာနေဝ်၊ ဒေတာ (Datasets)၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဂမၠိုင်ရ။ DOI ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် (ID card) သွက် လိက်သုတေသနတအ်ကီုရ။ ၜိုန်ရ ဒၞာဲဒတန် လိက်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - URL ပြံင်အာ) ကီုလေဝ်၊ သင်္ကေတ DOI ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲတုဲ ဂၠာဲဆဵု လိက်ဂှ် လၟိုန်ကာလ မာန်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လဒက်ပတန် DOI၊ ဝင်၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

DOI (Digital Object Identifier)

သင်္ကေတ တဆိပ် (Logo) ဓမ္မတာ သွက် DOI
ပွံက် အဓိပ္ပါယ်	သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ အရာဒဳဂျဳတယ် ဗွဲမတန်ကြန် (Persistent identifier)
ညးခၞံဗဒှ် / အုပ်ဓုပ်	International DOI Foundation (IDF)
စတမ် ကၠောန်ဗဒှ်	သၞာံ ၂၀၀၀ (2000)
စၟတ်သမ္တီ စံညိင်	ISO 26324 (သၞာံ ၂၀၁၂)
လဒက်ပတန်	`10.NNNN/suffix` (ဥပမာ: 10.1000/182)
အေဂျေန်သဳ အဓိက	Crossref, DataCite, mEDRA

၁။ နိဒါန် (Introduction)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေန်တာနေတ် မ္ဂး၊ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပ္တိုန်စွံလဝ် လ္တူ ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ ဓမ္မတာမ္ဂး ပိုယ် ဂၠာဲဆဵု အရာတအ်ဏအ် နကဵု URL (Uniform Resource Locator) မာန်ရ။ ဆဂး URL တအ်ဂှ် မလေပ် ပြံင်လှာဲအာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်လီုအာ (Link rot) ဍေဟ် နွံရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် DOI (Digital Object Identifier) ရ။ DOI ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပွမပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ဏာကဵု ဒၞာဲ ဝေပ်သာက် တၟိ လၟိုန်ကာလရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန မ္ဂး လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ တန်ကြန် ကေုာံ နိဿဲ ဂွံလောဲသွာဂှ် DOI ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် DOI ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ပ္တိတ်လိက် အမေရိကာန် (Association of American Publishers - AAP) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright) ကေုာံ အရာဒဳဂျဳတယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မသက္ကုပရဲ မနွံယၟု International DOI Foundation (IDF) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ်ဏအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၀၀ တေအ် DOI မဂၞန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် စတမ် ပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် DOI နဒဒှ် စံညိင် ဂၠးကဝ် သၟဝ် ISO 26324 ရ။

၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဗီုပြင် Syntax (Structure and Syntax)

DOI မွဲမ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ကုတ် အဓိက ၜါသ္ကုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လိက်စၞောန် ` / ` (Forward slash) ရ။

• က္ဍိုပ် (Prefix): စတမ် နကဵု မဂၞန် `10.` လၟိုန်တုဲ၊ ဆက်စပ်ကဵု မဂၞန် ညးမစၟတ်သမ္တီ (Registrant code) ရ။ ဥပမာ `10.1038` မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် က္ဍိုပ် သွက် ဂျာနေဝ် Nature ရ။
• ကၞောတ် (Suffix): ဒှ် မဂၞန် ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ် မရုဲစှ်လဝ် နကဵု ညးမပ္တိတ်လိက် (Publisher) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လိက်ပရေင်ဂှ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဟွံဂွံ တုပ်ရေင်သကအ် အပ္ဍဲကဵု က္ဍိုပ်ဂှ်ရ။

ဥပမာ ဗီုပြင် DOI: `10.1000/182` (၁၀.၁၀၀၀ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်၊ တုဲမ္ဂး ၁၈၂ ဂှ် ဒှ် ကၞောတ် ရ)။ ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စကာ နဒဒှ် URL ဗီုဏအ်ရ `https://doi.org/10.1000/182`။

၄။ လဒက်ပတန် နဲကဲ - သၞောတ် ဟာန်ဒယ် (Technical Infrastructure - Handle System)

DOI ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ နဲကဲ သၞောတ် ဟာန်ဒယ် (Handle System) မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု CNRI (Corporation for National Research Initiatives) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပသောင်လဒက်ပတန် (Resolution system) မွဲရ။ ကာလ မၞိဟ်မွဲ ကလိတ် (Click) လ္တူ `https://doi.org/...` မ္ဂး၊ ၁။ ပွမအာတ်မိက်ဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် သာဗါ (Server) သၞောတ် ဟာန်ဒယ် အလုံဂၠးကဝ်။ ၂။ သာဗါဂှ် ဂၠာဲရံင် မဂၞန် DOI ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဗိသ် (Database)။ ၃။ ဍေဟ် ကလေင်စၞောန်ဏာ (Redirect) ကဵု URL တၟိအိုတ် မဆက်စပ် ကု DOI ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဝေပ်သာက် ဂျာနေဝ် ပြံင်လှာဲအာ URL ကီုလေဝ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်တအ် ဆကလေင်ပလေဝ်စုတ် URL တၟိ ပ္ဍဲ ဒေတာဗိသ် DOI ဂှ်မ္ဂး တုဲရ။

၅။ အေဂျေန်သဳ မစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Registration Agencies)

IDF ဂှ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ (Registration Agencies - RA) ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် DOI တအ်ရ။ အေဂျေန်သဳ အဓိကတအ်ဂှ် -

ပတောအ်ၜတ် အေဂျေန်သဳ DOI အဓိကဂမၠိုင်

ယၟု အေဂျေန်သဳ	တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်စကာ
Crossref	ဒှ် အေဂျေန်သဳ ဇၞော်အိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles) ကေုာံ ဂျာနေဝ်ဂမၠိုင်။
DataCite	စွံအာရီု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Datasets)၊ ဆော့ဝဲလ်၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သုတေသနဂမၠိုင်။
mEDRA	အေဂျေန်သဳ ဥရဝ်ပ (Multilingual European DOI Registration Agency) သွက် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် နာနာသာ်။
OPOCE	ရုင်ပရေင်ပ္တိတ်လိက် သွက် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဥရဝ်ပ (European Union)။
EIDR	သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာမဆေင်ကဵု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် (Entertainment Identifier Registry)။

၆။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Applications and Use Cases)

DOI ဂှ် လၟုဟ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာသာ်ရ-

• လိက်ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ: ဒှ် ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ လိက်ပရေင် သုတေသန (Peer-reviewed articles) သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် နွံကဵု DOI ရ။
• ဒေတာ သုတေသန (Research Data): အစာသုတေသနတအ် ပတိုန် ဒေတာတအ် ပ္ဍဲကဵု Repository ဗီုကဵု Zenodo ဟွံသေင်မ္ဂး Figshare တုဲ ကလိဂွံ DOI ရ (ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ Cite ဂွံလောဲ)။
• လိက်အုပ် (Books): လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ တအ်လေဝ် သီုကဵု မဂၞန် ISBN ဂှ် စကာ DOI သွက် အခန် (Chapters) မွဲမွဲကီုရ။
• ဒေါကူမေန် အလဵုအသဳ: လိက်စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂမၠိုင် လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင်ရ။

၇။ ဂုဏ်ဖိုလ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ (Benefits in Academic Publishing)

သွက် အစာသုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး၊ DOI ဂှ် နွံကဵု ဂုဏ်ဖိုလ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ- ၁။ ဟွံကၠေအ်လီု (Persistence): လိက်ဂှ် ဟွံကၠေအ်အာ လၟိုန်ကာလ။ ၂။ ပွမနိဿဲ လောဲသွာ (Reliable Citation): ကာလချူ လိက်နိဿဲ (References) မ္ဂး၊ စုတ်လဝ် DOI ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညးဗှ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လိက်တမ်မူလ လောဲလောဲရ။ ၃။ ၜတ်ကၞာတ် အကျိုးသက်ရောက်မှု (Tracking Impact): သၞောတ်ဗီုကဵု Crossref ကေုာံ Altmetric တအ် စကာ DOI သွက်ဂွံ တွက်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် မၞိဟ် စကာလဝ် မူစိဝါ၊ မၞိဟ်နိဿဲလဝ် (Citations) မူစိဝါ ဂှ် တွက်ဂွံ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။

၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers)

ပတောအ်ၜတ် DOI ကဵု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင်

သင်္ကေတ	လက္ခဏာ အဓိက	တၞဟ်ခြာ ကု DOI ဗီုလဵုရော?
URL (Uniform Resource Locator)	စၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် (Location) ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်။	URL ပြံင်လှာဲမာန် (Link rot)၊ ဆဂး DOI ဂှ် တန်ကြန် လၟိုန်။
ISBN (International Standard Book Number)	စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် မွဲအုပ်။	ISBN ဂှ် သွက် လိက်အုပ် ပရိုင်ဓမ္မတာ (Physical/Ebook)၊ DOI ဂှ် ဗွဲတၟေင် သွက် အရာဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ နွံကဵု သၞောတ် Resolution။
Bibcode	သင်္ကေတ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။	Bibcode ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ် ကဵု ရူပဗေဒ ဟေင် (ဥပမာ NASA ADS)။ DOI ဂှ် သွက် ဘာသာရပ် သီုဖအိုတ်။
ORCID (Open Researcher and Contributor ID)	စၟတ်သမ္တီ အစာသုတေသန (မၞိဟ်)။	ORCID ဂှ် သွက် မၞိဟ် (Author)။ DOI ဂှ် သွက် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Object)။

၉။ ပွမပံင်စပ် ကု သၞောတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Integration with other Systems)

ပရူ ဗီုလဵု DOI ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube

DOI ဂှ် ပံင်စပ်လဝ် ကု သၞောတ် နာနာသာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ-

• ORCID (အံရ်သစ်): ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပ္တိတ် လိက်မနွံကဵု DOI မ္ဂး၊ စရင်လိက်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု Profile ORCID ညးတအ် အလဵုအလဵုရ။
• Reference Managers: သာပ်ဝဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက်နိဿဲ ဗီုကဵု Zotero, Mendeley, ကေုာံ EndNote တအ်ဂှ် ဆစုတ်ကဵု မဂၞန် DOI ဓဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ဇြောတ်ကေတ် ယၟုလိက်၊ ယၟုအစာ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ သီုဖအိုတ် မာန်ရ။
• ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia): ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူလိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ လေဝ် စကာလဝ် DOI နဒဒှ် တင်နိဿဲ အဓိကတုဲ ယဝ်စုတ် `doi=` ပ္ဍဲ citation မ္ဂး ဍေဟ် ဆက်စၞောန်ကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲရ။

၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends)

စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် မဂၞန် DOI ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပြကိုဋ် ကဵု ပြကိုဋ် တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် "သၞောတ်ဝ် သဇိုင်" မွဲ သွက် လောက အေန်တာနေတ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး DOI ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု လညာတ် FAIR Data (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ AI တအ် ဂွံဗှ် ကေုာံ ပါ်ပါဲ လိက်သုတေသနတအ် ဗွဲမလောဲသွာရ (Machine-readable metadata)။ တုဲပၠန် သၞောတ် Semantic Web (ဝေပ် မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဆက်စပ်) လေဝ် စကာ DOI နဒဒှ် ကြောမ်ဇုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ဒေတာ အလုံဂၠးကဝ်ရ။