Cereal
| Subclass of | cereals and pseudocereals, crop, raw material, food ingredient, Poaceae  |
|---|
Atamdə kajim (yalla Poaceae) arkəm kəmbu nankaro baretin. Arǝmma sandima kǝmbu dunyabe kurawo, kuru adǝnankadǝro sandima kǝmbuwa ngǝwuwo. Suronzan shangawa-a, laama-a, rye-a, oats-a, barley-a, ngalwa-a, ngalo-a (US: masar). Arkəm kəmbube yalla kəskawa gadeben, alama amaranth-a, laama-a quinoa-adə, sandima arkəm kalkal gənyiwo. Arkəm ngəwuso saa-saaye, kəska woson bare fal sətandin, amma yimlan shangawadə awo saa-saaye ro baretin. Jili winterbedə zauro dunowa suro autumnben tətandin, suro winterben napsayin, kuru suro springben au badiyaram summerben kərtəyin; jili springbedə springlan tətandin kuru dareram summerben təmzayin. Kalma arǝmmadǝ su ila kamube Romanbe Ceresdǝn gowotǝ.
Arkəmsodə zaman Neolithicben saa 8,000 kozənadən fatoro kalakca. Laama-a barley-adə suro Crescent fertileben fatoro tətandin. Shankawa-a ngalwa laa-adə gədi Asialan fatolan tədin, amma nji-a ngalwa gade-adə Sudanlan fatolan tədin.[1] Maizedə amma asal Americayedə Mexicolan saa 9,000 kozənadən sha fatoro codo. Karnu kən 20 lan, atam tandodə zauro tərana dalil Green Revolution yen. Nəm nguwu karewa tandobe adəye kasuwu dunyabe wurazəna, lardəwa laadə arkəm ngəwu lardəwa gadero sadin.
Arǝmmadǝ shima kǝmbudo daataro arǝmmaro tǝmzayinmawo, ngǝwusoro detin, aubiya fulawaro gǝrza burodi-a, bǝlǝm-a, awowa gade-aro tǝdin. Arǝmmadǝ suronzan starch ngǝwu mbeji, adǝye sǝkǝ sandiya awo kǝnzabe jili biya yeyiro fermenttin. Arkəm baretədə kor-a lejin, kuru ngəwusoro bare fallan tətandin. Tajirwa korbedə raktə fulutin kəndowa dunowabe shidoni faida kəla cidiben fulujin kuru awowa alakkatabe ngalwojin, misallo bare baretə-a kuru kəskawa kəltə-a.
Gargam Aslu Bayan gade: Futu zaman Neolithicbe-a kuru fatoro kalaktə-a
Masar kureye lan arǝmma gǝrzayin Phytoliths dəwo kəla dongur ngərəmtəyen Cuddie Springs lan təbandənadə, Australia lan amsodə kusunyi kajimye sapsayin kuru ngərəmzayin kəmbu nankaro saa 30,000 kozənadən.[2] Laama-a, barley-a, rye-a, oats-adə sandiya Fertile Crescent lan sabtə kuru kəmburo tədin zaman Neolithicben; arkəm saa 19,000 sətanadə na Ohalo II suro Israelben təbandəna, kuru gafciwo laama karabe-a barley-aye mbeji.[3]
Loktu fallin, barewu lardə Chinabedə shangawa-a nji-a baretə badizana, njiye amsoye sadənadə-a konnu-a faidata barezayin.[4][5] Katti ngalwotəgəma faidatədə, suronzan mannure-a, bənyi-a, compost-a, kuru buwu-a, alamanna buron badizana, kuru nashawa dunyabe Mesopotamia-a, Nile Valley-a, gədi Asiabe-a lan kəlanzalan fuwuzana.[6]
Arkəm do barley-a laama-a zamanyero walzənadə saa 8,000 kozənalan suro Fertile Crescentyen fatoro kalaktəna.[7] Millet-a shangawa-adə gədi Asialan fatoro tədin, amma sorghumdə Sudanlan fatoro tədin.[1] Maizedə suro Mesoamericaben saa 9,000 kozənalan fatolan ciwono.[8]
